21e-eeuwse vaardigheden: wat ze zijn en wat werkgevers ermee bedoelen

De organisatie die de 21e-eeuwse vaardigheden in Nederland op de kaart zette, gebruikt de indeling zelf niet meer. Bij het schrijven van de kerndoelen voor digitale geletterdheid bleek het oorspronkelijke vierdomeinenmodel te rommelig, en koos SLO voor een andere indeling in 3 domeinen.

Wat zijn 21e-eeuwse vaardigheden?

21e-eeuwse vaardigheden zijn 11 algemene competenties die je nodig hebt om te functioneren in een gedigitaliseerde kennis- en netwerksamenleving. Het model komt uit een SLO-rapport van Annette Thijs, Petra Fisser en Monique van der Hoeven, geschreven in 2014 in opdracht van het ministerie van OCW. Het was bedoeld voor het basisonderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs, niet voor de arbeidsmarkt.

Dit zijn de 11 vaardigheden:

• Communiceren. Doelgericht boodschappen overbrengen en begrijpen, afgestemd op situatie en gesprekspartner.
• Samenwerken. Gezamenlijk een doel realiseren en daarbij anderen aanvullen en ondersteunen.
• Sociale en culturele vaardigheden. Effectief werken en leven met mensen met een andere etnische, culturele of sociale achtergrond. Vraagt inlevingsvermogen en het herkennen van gedragscodes.
• Zelfregulering. Zelfstandig handelen, realistische doelen stellen en verantwoordelijkheid nemen voor de gevolgen.
• Kritisch denken. Zelfstandig komen tot beargumenteerde afwegingen, onjuistheden signaleren en een mening op waarde schatten.
• Creatief denken. Nieuwe ideeën vinden, buiten gebaande paden denken en verantwoorde risico’s nemen.
• Probleemoplossend vermogen. Een probleem signaleren, analyseren en definiëren, en een plan bedenken om het op te lossen.
• Computational thinking. Problemen zo formuleren dat digitale technologie ze kan helpen oplossen, data logisch ordenen en het proces generaliseren.
• Informatievaardigheden. Een zoekvraag formuleren, informatie vinden, beoordelen en organiseren.
• ICT-basisvaardigheden. Werken met hardware, kantoortoepassingen, internet en software, inclusief beveiliging en privacy.
• Mediawijsheid. Bewust, kritisch en actief kunnen bewegen in een gemedialiseerde wereld. Netwerk Mediawijsheid werkte dit uit in een eigen competentiemodel met 8 competenties.

De laatste 4 vormen samen digitale geletterdheid. Digitale geletterdheid is dus geen 21e-eeuwse vaardigheid maar een cluster van 4 ervan. Dat onderscheid gaat in vrijwel elk gesprek over dit onderwerp mis.

Waarom deze termen niet in je cv thuishoren

Een recruiter scant je cv op woorden die in de vacature staan. Zoek een willekeurige vacature op en tel hoe vaak “mediawijsheid” of “computational thinking” er in voorkomt. Vrijwel nooit, tenzij je solliciteert bij een school of een bibliotheek. De begrippen zijn ontwikkeld om een curriculum te ordenen, niet om functie-eisen te beschrijven.

Ondertussen heeft de Nederlandse arbeidsmarkt wel een eigen taal voor vaardigheden gekregen. UWV, SBB, TNO en CBS ontwikkelden in opdracht van de ministeries van SZW en OCW CompetentNL, de landelijke standaard die taken en vaardigheden koppelt aan beroepen en aan mbo-kwalificaties. CBS publiceert op basis daarvan cijfers over welke skills er in online vacatures gevraagd worden, uitgesplitst naar beroep, onderwijsniveau en provincie. Dat is de woordenschat waarmee werkgevers, uitzenders en matchingtools werken.

Het model uit 2014 is daarmee niet waardeloos geworden. Het is een uitstekende checklist om te bepalen of je iets over het hoofd ziet. Alleen moet je de uitkomst vertalen voordat je hem opschrijft.

Van onderwijsmodel naar vacaturetaal

Hieronder staat per vaardigheid welke termen werkgevers wél gebruiken. Kies de variant die in de vacature staat.

• Communiceren. Communicatieve vaardigheden, stakeholdermanagement, adviesvaardigheden, schriftelijke uitdrukkingsvaardigheid, presenteren.
• Samenwerken. Teamplayer, werken in multidisciplinaire teams, verbindend, afdelingsoverstijgend samenwerken.
• Sociale en culturele vaardigheden. Organisatiesensitief, werken in een internationale omgeving, inclusief samenwerken, klantgericht in diverse doelgroepen.
• Zelfregulering. Zelfstandig, eigenaarschap, zelfsturend, proactief, regie op eigen ontwikkeling.
• Kritisch denken. Analytisch vermogen, onderbouwd adviseren, kritische blik op cijfers en aannames.
• Creatief denken. Innovatief, conceptueel sterk, verbeterinitiatieven, ideeën vertalen naar uitvoering.
• Probleemoplossend vermogen. Oplossingsgericht, oorzaakanalyse, continu verbeteren, incidentafhandeling.
• Computational thinking. Procesautomatisering, data-analyse, workflows inrichten, logisch structureren, scripting, ervaring met Power Query of Power Automate.
• Informatievaardigheden. Onderzoeksvaardigheden, bronnenonderzoek, desk research, feiten verifiëren, rapporteren.
• ICT-basisvaardigheden. Digitaal vaardig, ervaring met specifieke systemen, informatiebeveiligingsbewustzijn.
• Mediawijsheid. Online communicatie, privacybewustzijn, AVG, reputatiemanagement, socialmediabeleid.

De vacaturetermen hebben een eigenschap die de modeltermen missen: ze zijn toetsbaar. “Procesautomatisering” roept de vraag op welk proces je hebt geautomatiseerd. “Computational thinking” roept geen enkele vraag op, en dat is precies het probleem.

Wat het model mist

Het model is geschreven vóór de doorbraak van generatieve AI. Dat is aan de inhoud te merken. De term komt er niet in voor, en de vaardigheid ontbreekt in alle 11 categorieën. Europa heeft die stap wel gezet: in DigComp 3.0, het competentieraamwerk voor burgers van de Europese Commissie, is uitgebreid aandacht voor AI opgenomen.

Er zit ook een gat tussen het model en wat werkgevers wereldwijd het hoogst aanslaan. Het Future of Jobs Report van het World Economic Forum zet analytisch denken op 1, met 7 op de 10 werkgevers die het essentieel vindt, gevolgd door veerkracht, flexibiliteit en behendigheid, en daarna leiderschap en sociale invloed. AI en big data staan bovenaan de lijst van snelst groeiende vaardigheden. Van die vier zit alleen analytisch denken duidelijk in het model uit 2014 verwerkt.

Wat je dus zelf moet toevoegen aan je checklist:

• AI-vaardigheid. Niet AI kunnen bouwen, maar output kunnen beoordelen, opdrachten scherp formuleren en weten waar het misgaat. Lees meer over de impact van AI op de arbeidsmarkt.
• Aanpassingsvermogen en veerkracht. Soepel reageren op verandering en na een tegenslag weer op gang komen. Staat in vrijwel elke vacature, in het model nergens expliciet.
• Leergierigheid. Uit eigen beweging nieuwe dingen oppakken. Het model behandelt dit als onderdeel van zelfregulering, werkgevers vragen er los naar.
• Duurzaamheidsbewustzijn. Weten hoe jouw werk raakt aan energie, materiaalgebruik en rapportageverplichtingen. Groeit hard, ontbreekt volledig.

Zo maak je een 21e-eeuwse vaardigheid aantoonbaar

Alle 11 vaardigheden hebben hetzelfde probleem: iedereen claimt ze en niemand bewijst ze. Een cv waarop “kritisch denken” en “creatief” staan, is niet te onderscheiden van 400 andere cv’s. Het bewijs zit in het resultaat, niet in het label.

Op je cv zet je daarom geen competentie maar een handeling met een uitkomst. Begin de regel met het object of het resultaat, niet met het werkwoord:

Maandelijkse rapportage geautomatiseerd in Power Query; doorlooptijd terug van 2 dagen naar 3 uur
Onboardingproces herzien op basis van 40 exitgesprekken; uitstroom in het eerste jaar gedaald van 22% naar 14%
Leveranciersselectie voor 5 kandidaten uitgevoerd met een eigen scoremodel; besluit onderbouwd aan directie gepresenteerd
Privacyprotocol voor klantgegevens opgesteld en 12 collega's erin ingewerkt na een datalek bij een partner

In die 4 regels zitten achtereenvolgens computational thinking, probleemoplossend vermogen, kritisch denken en mediawijsheid verstopt. Geen van die woorden staat er letterlijk. Dat is de bedoeling. Zie ook het overzicht van de meest gevraagde vaardigheden op je cv.

In je sollicitatiebrief heb je ruimte voor 1 uitgewerkt voorbeeld. Gebruik die voor de vaardigheid die het zwaarst weegt in de vacature:

Bij mijn huidige werkgever hielden 3 afdelingen dezelfde klantgegevens los van elkaar bij, met verschillen tot 8% tussen de rapportages. Ik heb de bronnen samengevoegd in één dashboard en de handmatige controle eruit gehaald. Sindsdien rapporteren we uit één bestand en is de maandafsluiting 2 dagen korter. In de vacature lees ik dat het verbeteren van de rapportagecyclus een belangrijk deel van de functie is, en dat is precies het werk waarin ik het verschil maak.

In het gesprek volgt bijna zeker de doorvraag. Bereid per vaardigheid uit de vacature 1 anekdote voor met de STARR-methode, zodat je niet in algemeenheden blijft hangen. De reflectiestap is bij deze vaardigheden de belangrijkste: juist daar laat je zien dat je kunt reflecteren op je eigen denkproces, wat bij kritisch denken en zelfregulering de kern is.

De kritiek: vaardigheden zonder kennis zijn leeg

Het model heeft serieuze critici, en hun bezwaren gelden op de werkvloer minstens zo hard als in het klaslokaal. Onderwijspedagoog Gert Biesta betwist de aanname eronder: dat kennis snel veroudert en dat vaardigheden daarom belangrijker zijn. Kennis doet volgens hem meer dan nuttig zijn. Kennis geeft betekenis en perspectief, en zonder inhoud heb je niets om kritisch over te denken.

Dat is in sollicitatietermen een scherp punt. Een kandidaat die zich presenteert als analytisch, communicatief en oplossingsgericht maar geen vakinhoud heeft, biedt niets. Werkgevers vragen soft skills bovenop vakkennis, niet in plaats daarvan. Dat blijkt ook uit onderzoek van UWV onder werkgevers: vaktechnische kennis wordt het vaakst genoemd als vaardigheid die belangrijker wordt, gevolgd door digitale vaardigheden, en pas daarna komen probleemoplossend vermogen, communicatieve vaardigheden en aanpassingsvermogen.

Biesta’s tweede bezwaar is even relevant. Het idee dat we niet weten hoe de toekomst eruitziet, klopt maar half. Van sommige ontwikkelingen weten we juist erg veel: vergrijzing, de energietransitie, de krapte in techniek en zorg. Wie zijn loopbaanplan bouwt op “alles verandert, dus blijf flexibel”, plant niets. Wie kijkt naar waar de banen daadwerkelijk groeien, plant wel.

Onderwijs en arbeidsmarkt bedoelen iets anders

Kom je hier via een onderwijsvraag, dan is de belangrijkste actuele informatie dat het vierdomeinenmodel niet meer de basis is voor het curriculum. SLO leverde conceptkerndoelen digitale geletterdheid op met een indeling in 3 domeinen: praktische kennis en vaardigheden, ontwerpen en maken, en de gedigitaliseerde wereld. AI is daarin opgenomen. Voor scholen is dat de aansluiting die je zoekt, niet de lijst van 11.

Voor werkzoekenden zit de winst ergens anders. Het model is een spiegel: loop de 11 langs, streep aan waar je zwak staat en zoek daar een concreet ontwikkeldoel bij. Zet vervolgens niet de vaardigheid op je cv maar het bewijs.

Er staat in het model uit 2014 geen woord over het beoordelen van de output van een taalmodel. Dat is niet iets om het model op af te rekenen. Het is de reden om het te behandelen als een checklist en niet als een antwoord.