Observeren is een essentiële vaardigheid die we allemaal bezitten, maar vaak over het hoofd zien. Nauwkeurig en bewust waarnemen is niet alleen belangrijk in wetenschappelijk onderzoek, maar ook in het dagelijks leven en op de werkvloer. In dit artikel lees je wat observeren precies inhoudt, welke methodes er zijn, hoe je je observatievermogen verbetert en hoe je deze competentie aantoont bij een sollicitatie.
Inhoudsopgave
Wat is observeren?
Observeren is een ander woord voor waarnemen. Dat betekent dat je met je zintuigen iets opmerkt, vooral door te zien en te horen. De betekenis van observeren als competentie is dat je niet alleen goed bent in waarnemen, maar ook in het beschrijven en vastleggen van wat je opmerkt.
Als je observeren tegenkomt als functie-eis in een vacature, dan wordt er bedoeld dat je opmerkzaam moet zijn, maar ook volgens bepaalde methodes observaties moet kunnen maken. Vaak word je ook gevraagd om conclusies te trekken aan de hand van je rapportage.
Observerend zijn
Observeren is naast een vaardigheid ook een persoonlijkheidskenmerk. Sommige mensen vinden het prettiger om de kat uit de boom te kijken, oftewel ze kijken liever dan dat ze meedoen. Observerend zijn hoeft niet samen te gaan met verlegenheid.
Het is ook een uiting van nieuwsgierigheid: je vindt het interessant om mensen, dingen of situaties te bekijken en te analyseren. Als jij een observerend type bent, dan kun je goed tot je recht komen in een baan waarin je observaties moet maken.
Waarom is observeren belangrijk?
Observeren is een vorm van onderzoek, wat weer nodig is om vooruitgang te blijven boeken. Door goed te observeren kun je:
- Betere beslissingen nemen. Hoe meer je opmerkt, hoe beter je een situatie kunt inschatten en hoe weloverwogener je keuzes worden.
- Relaties verbeteren. Als je goed let op de lichaamstaal en signalen van anderen, kun je effectiever communiceren en samenwerken.
- Nieuwe inzichten verkrijgen. Door bewust stil te staan bij wat er om je heen gebeurt, ontdek je patronen en kansen die je anders zou missen.
Om de juiste conclusies te kunnen trekken, is het belangrijk dat mensen de tijd nemen om goed te bekijken wat er aan de hand is. Observeren in de zorg is bijvoorbeeld cruciaal om de juiste hulp te bieden aan patiënten. Maar ook in andere sectoren, zoals het onderwijs, de marketing en consultancy, is het onmisbaar.
Alleen kijken en luisteren is niet genoeg. Je zult je observaties goed moeten rapporteren, zodat er ook iets mee gedaan kan worden.
Wanneer kun je goed observeren?
We observeren allemaal de hele dag in meer of mindere mate, maar wanneer ben je er echt goed in?
Dit zijn de kenmerken van een goede observator:
- Oog voor detail. Je merkt subtiliteiten op die anderen ontgaan.
- Groot omgevingsbewustzijn. Je bent je bewust van wat er om je heen gebeurt, ook als je ergens niet direct bij betrokken bent. Lees meer over omgevingsbewustzijn.
- Objectief waarnemen. Je registreert feiten zonder er meteen een oordeel aan te hangen.
- Kritisch doorvragen. Je neemt niets zomaar voor waar aan en wilt overal dieper induiken.
- Theoretisch onderbouwen. Je kunt modellen en kaders gebruiken om conclusies te trekken uit je observaties.
- Vrij van vooroordelen. Je denkt voorbij stereotypen en laat je niet leiden door aannames.
- Helder communiceren. Je kunt duidelijk verwoorden wat je hebt waargenomen en welke conclusies je daaruit trekt.
Het is dus een combinatie van opmerkzaam zijn, je observaties vastleggen, analyses kunnen maken en tot slot je conclusies goed kunnen communiceren.
Voorbeelden van observeren op het werk
Als je voor je beroep moet observeren, gebeurt dat vaak volgens een vaste structuur. Er is bijvoorbeeld een vragenlijst of een systematische methode om de observaties vast te leggen. Er is ook een vastgesteld doel waaróm er geobserveerd moet worden.
Dit zijn voorbeelden van observeren in verschillende beroepen:
- Een psycholoog laat een cliënt testjes maken en observeert wat er gebeurt. Op basis daarvan schrijft hij of zij een rapportage. Aan de hand van de rapportage kan een diagnose gesteld worden.
- Een huisarts observeert de fysieke kenmerken van een patiënt om erachter te komen wat er precies mis is.
- Een data-analist observeert het online gedrag van klanten en rapporteert over patronen die te ontdekken zijn. Op basis daarvan kan iemand anders verbeteringen aan de website aanbrengen.
- In de marketing worden veel enquêtes gebruikt om de tevredenheid van klanten te meten. Marketingmedewerkers kunnen de antwoorden observeren op onverwachte uitkomsten.
- Een consultant wordt ingeschakeld om de communicatie binnen een bedrijf te observeren. Diegene loopt een paar weken mee op de werkvloer en maakt aantekeningen van wat er gebeurt. Op basis van die aantekeningen volgen er aanbevelingen om de communicatie soepeler te laten verlopen.
- Een leerkracht observeert tijdens een les hoe leerlingen samenwerken in groepjes. Ze let op wie initiatief neemt, wie moeite heeft om aan te sluiten en wie de leiding pakt. Die observaties bespreekt ze later met het team om het groepsproces te verbeteren.
Observatiemethodes
Niet iedere observatie verloopt op dezelfde manier. Afhankelijk van het doel en de situatie kies je een andere methode. De 4 meest gebruikte observatiemethodes zijn:
Gestructureerd observeren
Bij gestructureerd observeren weet je van tevoren precies wat je wilt waarnemen. Je werkt met een observatieformulier of checklist en registreert specifiek gedrag. Denk aan een orthopedagoog die tijdens een kringgesprek bijhoudt hoe vaak een kind oogcontact maakt. Deze methode levert meetbare, vergelijkbare data op.
Ongestructureerd observeren
Bij ongestructureerd observeren ga je zonder vaste criteria te werk. Je observeert breed en noteert alles wat opvalt. Dit is handig als je nog niet precies weet waar je naar zoekt. Een manager die voor het eerst meeloopt op een nieuwe afdeling om de sfeer te peilen, observeert bijvoorbeeld ongestructureerd.
Participerend observeren
Bij participerend observeren ben je zelf onderdeel van de situatie. Een docent die meedoet aan een activiteit tijdens een les, maar tegelijk observeert hoe de leerlingen het doen, is hiervan een goed voorbeeld. Het voordeel is dat je kunt doorvragen en extra context verzamelt. Het risico is dat je door je aanwezigheid het gedrag van anderen onbedoeld beïnvloedt.
Niet-participerend observeren
Bij niet-participerend observeren kijk je van een afstand toe, zonder deel te nemen. Je observeert vanaf de zijlijn, bijvoorbeeld door aanwezig te zijn in de ruimte zonder actief mee te doen, of via een camera-opname. Deze methode is geschikter als je zo objectief mogelijk wilt waarnemen.
In de praktijk combineer je vaak meerdere methodes. Een verpleegkundige kan bijvoorbeeld gestructureerd observeren met een scorelijst, terwijl ze tegelijk participeert in de dagelijkse zorg voor de patiënt.
De valkuilen van observerend zijn
Een goede observatie is doelgericht, gestructureerd en bovendien objectief. Vooral dat laatste is lastig als je er niet bewust van bent. Dit zijn de belangrijkste valkuilen:
- Eerste indruk. Binnen een paar seconden vormen we een beeld van iemand. Die eerste indruk kleurt alles wat daarna komt. Als je beroepsmatig observeert, moet je die eerste indruk serieus nemen, maar er niet aan vasthouden. Blijf waarnemen, zodat je een completer beeld krijgt.
- Halo-effect. Het halo-effect betekent dat je iemand op basis van 1 positieve eigenschap ook andere positieve eigenschappen toedicht. Iemand die je sympathiek vindt, schat je misschien ook slimmer in dan iemand die je minder aardig vindt. Het tegenovergestelde heet het horn-effect: 1 negatieve eigenschap zorgt ervoor dat je de hele persoon negatiever beoordeelt.
- Self-fulfilling prophecy. Als je van tevoren verwacht dat iemand een bepaald gedrag vertoont, is de kans groter dat je dat gedrag ook daadwerkelijk waarneemt, of dat je de persoon onbewust zo behandelt dat het gedrag uitgelokt wordt. Een leidinggevende die verwacht dat een medewerker niet gemotiveerd is, kan onbewust minder aandacht aan die persoon besteden, waardoor de motivatie daadwerkelijk afneemt.
- Projectie. Het is verleidelijk om je eigen gevoelens en ervaringen op een ander te projecteren. Als iemand stil is, kan dat veel verschillende dingen betekenen. Je kunt geen conclusies trekken alleen op basis daarvan, ook al heb je een bepaalde mening over stille types.
- Te lang observeren zonder actie. Een bekende valkuil van observerende mensen is dat ze te lang blijven hangen in het waarnemen, zonder actie te ondernemen. Op een gegeven moment heb je genoeg informatie om tot een conclusie te komen.
Door gestructureerd te observeren kun je objectiviteit inbouwen. Onthoud ook voor welk doel je observeert: wat is relevant en wat niet? Je kunt wel je eigen mening geven, maar geef duidelijk aan wat feit en mening is.
Ontwikkelen van de competentie observeren
Doelgericht en objectief observeren is een vaardigheid die je kunt trainen. Om daar beter in te worden, moet je proberen de competenties te ontwikkelen die nauw verwant zijn aan observatievermogen.
Dit zijn de competenties waar je aan kunt werken om beter te leren observeren:
- Luisteren. Wat proberen mensen echt te zeggen? Actief luisteren helpt je om niet alleen woorden op te vangen, maar ook de onderliggende boodschap.
- Omgevingsbewustzijn. Ben je bewust van wat er om je heen gebeurt? Door je omgeving bewust in je op te nemen, train je jezelf om meer op te merken.
- Inlevingsvermogen. Waarom doen mensen iets? Door je te verplaatsen in een ander begrijp je beter wat je observeert.
- Analytisch vermogen. Hoe trek je de juiste conclusies? Zonder analyse blijft een observatie een losse waarneming.
- Communicatieve vaardigheden. Hoe rapporteer je over je observaties? Je waarnemingen zijn pas waardevol als je ze helder kunt overbrengen.
Daarnaast moet je leren om een vaste structuur of methode aan te houden voor het observeren. Tijdens een opleiding leer je verschillende observatiemethodes. Je kunt ook cursussen volgen en aan bijscholing doen.
Een praktische oefening die je direct kunt toepassen: neem tijdens je volgende vergadering bewust 10 minuten de tijd om alleen te observeren. Let op wie het woord neemt, wie er stil is, welke lichaamstaal je ziet en of de sfeer verandert. Schrijf je waarnemingen achteraf kort op. Je zult merken dat je na een paar keer veel meer opvalt.
Competentie observeren aantonen bij je sollicitatie
Tijdens een sollicitatie krijg je vragen over je competenties. Heb je op je cv gezegd dat je goed kunt observeren, dan moet je dat bewijzen met concrete voorbeelden.
Observeren op je cv
Op je cv kun je observatievermogen het beste aantonen in je werkervaring, door concrete resultaten te benoemen die voortkwamen uit jouw observaties. Een paar voorbeelden:
Gedragspatronen bij 15 cliënten geobserveerd en gerapporteerd, wat leidde tot 3 bijgestelde behandelplannen
Kwaliteitscontroles uitgevoerd op de productielijn door dagelijkse observatierondes, waardoor het uitvalpercentage met 12% daalde
Signalen van overbelasting bij teamleden vroegtijdig opgemerkt en bespreekbaar gemaakt, waardoor het ziekteverzuim in het team met 20% afnam
Observeren in je sollicitatiebrief
In je sollicitatiebrief kun je kort beschrijven hoe je observatievermogen toepast in de praktijk. Een voorbeeldpassage:
In mijn huidige functie als pedagogisch medewerker observeer ik dagelijks het gedrag en de ontwikkeling van kinderen. Door gestructureerd waar te nemen en mijn bevindingen vast te leggen, signaleerde ik bij een kind vroege tekenen van een taalachterstand. Dankzij die observatie kon het begeleidingstraject 3 maanden eerder starten dan gebruikelijk.
Observeren in je sollicitatiegesprek
Vertel aan de hand van de STARR-methode over momenten waarop jij een observatie maakte, hoe je dat deed en welke conclusie je trok. Als je kunt bewijzen wat het effect is geweest van jouw observatie, is dat helemaal mooi meegenomen.
Een voorbeeld van een STARR-antwoord:
Situatie: Ik werkte als teamleider in een klantenserviceteam van 10 medewerkers.
Taak: Het was mijn verantwoordelijkheid om de kwaliteit van de klantgesprekken te bewaken.
Actie: Ik luisterde wekelijks mee met gesprekken en observeerde dat 3 medewerkers moeite hadden met het omgaan met boze klanten. Ze reageerden defensief in plaats van empathisch.
Resultaat: Ik organiseerde een gerichte training in gespreksvaardigheden voor het team.
Reflectie: Na de training daalde het aantal klachten over telefonisch contact met 25%. Ik leerde dat regelmatig observeren effectiever is dan alleen afgaan op klanttevredenheidsscores.
Lees meer over het voorbereiden van je sollicitatiegesprek.
