Betekenisvol werk: wat het is en wat het je kost

De beroepen die Nederland aanwijst als het meest betekenisvol, zijn ook de beroepen waar mensen het hardst opbranden. Uit de meest recente Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden van TNO en CBS, ingevuld door ruim 53.000 werknemers, blijkt dat de roep om maatregelen tegen werkdruk nergens zo luid klinkt als in het onderwijs en de zorg. Het onderwijs behoort bovendien tot de sectoren met de meeste burn-outklachten. Dat is geen bijzaak, maar het staat in vrijwel geen enkel artikel over dit onderwerp. Betekenis beschermt je niet tegen uitputting. Het is eerder de hefboom waarmee je over je eigen grens wordt getild, meestal door jezelf. Wie weet hoe dat werkt, kan een baan toetsen voordat hij tekent.

Wat is betekenisvol werk?

Betekenisvol werk is werk waarvan jij vindt dat het ergens toe doet. Meer definitie bestaat er niet, en meer is er ook niet nodig. Je werkgever kan dat oordeel niet voor je vellen, je schoonfamilie niet en de samenleving al helemaal niet.

De 3 bronnen van betekenis

Betekenis komt uit 3 richtingen, of uit een mengsel daarvan:

• Het werk zelf. De taken geven je voldoening, ongeacht voor wie je ze uitvoert. De timmerman die een kast maakt, de programmeur die een elegant stuk code schrijft.
• De mensen of de organisatie. Je werk doet ertoe omdat concrete anderen er iets aan hebben: patiënten, leerlingen, klanten, collega’s.
• Het resultaat. Het gaat om wat er zonder jou niet was geweest. Een gebouw, een uitspraak, een storing die is opgelost.

Bij de meeste mensen is het een mengsel, en dat mengsel verschuift door de jaren heen. Een verpleegkundige van 25 haalt zijn betekenis ergens anders vandaan dan diezelfde verpleegkundige van 50. Dat is geen teken dat je verkeerd zit, maar een reden om af en toe opnieuw te kijken.

Betekenisvol werk is niet hetzelfde als werkgeluk

Deze 2 begrippen worden vaak door elkaar gebruikt, en dat maakt het advies erover onbruikbaar. Werkgeluk gaat over hoe je je voelt bij je werk. Betekenis gaat over of het ertoe doet. Je kunt je werk diep zinvol vinden en er tegelijk kapot aan gaan. Die 2 dingen sluiten elkaar niet uit, en dat verklaart het grootste deel van wat hierna komt.

Waarom zorg en onderwijs niet vanzelf betekenisvol zijn

Vraag 10 willekeurige Nederlanders welke banen ertoe doen, en je krijgt 10 keer hetzelfde rijtje: zorg, onderwijs, politie, brandweer. Vraag de mensen in die banen zelf, en het beeld kantelt.

Robert Dur van de Erasmus Universiteit en Max van Lent van de Universiteit Leiden onderzochten dit onder 100.000 werkenden in 47 landen. Ongeveer 8 procent ervaart het eigen werk als maatschappelijk zinloos. Nog eens 17 procent twijfelt eraan. Samen een kwart, en daarmee fors minder dan de 37 tot 40 procent waarmee de discussie over zinloze banen meestal wordt gevoerd.

De verdeling is interessanter dan het gemiddelde. Bovenaan de nutteloosheidslijst staat de kunstsector, waar bijna 22 procent het eigen werk maatschappelijk zinloos noemt, op de voet gevolgd door mensen in public relations. Koks komen uit op 14 procent, terwijl zij het resultaat van hun werk elke avond voor zich zien. Onderaan, waar vrijwel niemand twijfelt aan het nut van zijn werk, staan brandweerlieden, ambtenaren bij sociale zaken en bibliothecarissen.

Opvallend is dat juist de kunstsector bovenaan staat, de plek waar volgens het cliché iedereen zijn passie volgt. En de bibliothecaris komt op geen enkel lijstje beroepen met aanzien voor, terwijl de mensen die dat werk doen er zelf nauwelijks aan twijfelen.

De les is praktisch. Kies je een baan omdat anderen hem betekenisvol vinden, dan koop je hun oordeel, niet je eigen ervaring. En het is jouw ervaring die je 5 dagen per week meemaakt.

Waarom betekenisvol werk vaker tot uitputting leidt

Bevlogenheid en uitputting worden meestal behandeld als 2 kanten van dezelfde meetlat: meer van het een betekent minder van het ander. De Nederlandse cijfers laten iets anders zien.

Burn-outklachten komen het vaakst voor in 2 sectoren: het onderwijs en de ICT. In allebei heeft een kwart van de werknemers ze. Daar houdt de overeenkomst op, want het onderwijs staat in dezelfde meting ook bij de sectoren met de hoogste bevlogenheid, naast de bouw en de landbouw. De ICT niet.

Een ICT’er die opbrandt, doet zwaar werk. Een docent die opbrandt, doet zwaar werk dat hij belangrijk vindt. Dat tweede is aanzienlijk moeilijker te verlaten.

Landelijk heeft inmiddels 21 procent van de werknemers burn-outklachten. Dat was 10 jaar eerder nog 13 procent, en de werkdruk is daarmee geen randverschijnsel meer. Ruim een kwart van de werknemers zegt actie te hebben ondernomen om ander werk te vinden.

Het mechanisme: een roeping bindt

Waarom betekenis en uitputting elkaar opzoeken, is uitgezocht in een klassiek onderzoek onder dierenverzorgers. J. Stuart Bunderson en Jeffery Thompson beschreven in Administrative Science Quarterly wat er gebeurt als mensen hun werk als een roeping ervaren. Die verzorgers vonden hun werk diep zinvol en identificeerden zich er sterk mee. Tegelijk zagen ze hun werk als morele plicht, waren ze eerder bereid salaris, vrije tijd en comfort op te offeren, en legden ze de lat voor hun werkgever hoger. Een enquête onder verzorgers uit 157 dierentuinen in de Verenigde Staten en Canada bevestigde dat beeld.

Een roeping verheft je en bindt je vast. Dat verklaart waarom een leidinggevende in de zorg makkelijker een extra dienst gedaan krijgt dan een teamleider bij een verzekeraar. Niet omdat het personeel gedweeër is, maar omdat het argument voorhanden is: de patiënt ligt er nog. Dat argument is effectief, en juist daarom riskant.

Wat betekenisvol werk je kost

Het cliché luidt dat je fors inlevert als je voor betekenis kiest. Dat klopt minder goed dan gedacht.

Het gemiddelde uurloon van een Nederlandse werknemer ligt volgens het CBS op 30 euro. In de gezondheids- en welzijnszorg is dat 31 euro, dus iets boven het gemiddelde. In de handel is het 25 euro, in de horeca 19. Alleen de delfstoffenwinning (45 euro) en de financiële dienstverlening (44 euro) steken er echt bovenuit. Wie vanuit een callcenter de zorg in gaat, gaat er financieel op vooruit.

De echte prijs is dat je het werk mee naar huis neemt. Niet in je tas, maar in je hoofd. Emotionele belasting ligt in de zorg en het onderwijs structureel hoger dan elders, en volgens onderzoekers van TNO is emotionele belasting de zwaarstwegende werkgebonden verklaring achter de stijging van burn-outklachten in Nederland. Een slechte dag bij een verzekeraar kost je een avond chagrijn. Een slechte dag op een spoedeisende hulp kost meer.

De afweging is dus niet geld tegen betekenis, maar afstand tegen betrokkenheid. Wie dat vooraf weet, kan zich erop instellen. Wie erin rolt met de gedachte dat passie de rest wel oplost, komt bedrogen uit.

Purpose-washing herkennen in een vacature

Werkgevers hebben allang door dat betekenis verkoopt. Bijna elke vacaturetekst belooft inmiddels impact, missie en het verschil maken. Meestal is dat marketing.

Purpose-washing herken je aan het ontbreken van kosten. Een organisatie die werkelijk een doel dient, kan vertellen wat dat doel haar heeft gekost: welke klant is geweigerd, welk product is geschrapt, welke omzet is opgegeven. Een organisatie die een doel alleen adverteert, kan die vraag niet beantwoorden en begint over kernwaarden.

Let op deze 4 signalen in een vacaturetekst:

• Passie. Waar “passie” in de eisen staat en niet in de arbeidsvoorwaarden, wordt vaak betaald in betekenis in plaats van in geld.
• Familie. Organisaties die zichzelf een familie noemen, vragen loyaliteit zonder de zekerheid ertegenover te zetten. Van je familie kun je niet ontslagen worden.
• Mission-driven zonder cijfers. Impact zonder meeteenheid is een gevoel, geen resultaat.
• Geen 9-tot-5-mentaliteit. Deze zin betekent onbetaald overwerk. Meer over de 9-tot-5-mentaliteit en waarom werkgevers hem gebruiken.

Geen van deze signalen is op zichzelf diskwalificerend. Samen tekenen ze een bedrijfscultuur die betekenis inzet als betaalmiddel.

Betekenisvol werk toetsen in je sollicitatiegesprek

Het sollicitatiegesprek is het moment waarop de machtsverhouding gelijk genoeg is om te toetsen of het klopt. Daarna ben je in dienst.

Deze vragen laten zich niet met een mooi verhaal beantwoorden. Ze dwingen tot een concreet voorbeeld, of ze leggen de leegte bloot:

Waar heeft de organisatie het afgelopen jaar geld of omzet laten liggen omwille van de missie? Noem een concreet geval.

Hoeveel mensen zijn er in dit team het afgelopen jaar vertrokken, en waar zijn ze naartoe gegaan?

Wat is het ziekteverzuim op deze afdeling, en hoe verhoudt zich dat tot de rest van de organisatie?

Wanneer heeft iemand in dit team voor het laatst "nee" gezegd tegen een verzoek, en wat gebeurde er toen?

Als ik over 2 jaar het gevoel heb dat mijn werk er niet meer toe doet, met wie voer ik dat gesprek en wat kan diegene voor me doen?

Welk deel van dit werk is saai? Elke baan heeft zo'n deel.

Wat zou mijn voorganger anders hebben gedaan als hij opnieuw mocht beginnen?

De vraag over saaiheid levert vaak het meeste op. Wie beweert dat geen enkel deel van het werk saai is, kent de functie niet of vertelt niet alles. Een eerlijk antwoord (“de registratie vreet een derde van je week op”) zegt meer over de organisatie dan een halfuur over kernwaarden.

Betekenisvol werk vinden zonder van baan te wisselen

Het gangbare advies luidt: zoek ander werk. Dat advies is duur, riskant en in veel gevallen overbodig.

Onderzoek naar job crafting laat zien dat mensen die hun eigen functie bijstellen, meer bevlogenheid en betere prestaties rapporteren. Niet door van baan te wisselen, maar door taken te verschuiven, contacten anders in te richten en het verhaal over hun werk te herzien. De speelruimte binnen een bestaande functie is bijna altijd groter dan hij lijkt. Die ruimte blijft meestal onbenut, simpelweg omdat niemand erom vraagt.

De volgorde is dus: eerst uitzoeken of de betekenis binnen je huidige werk te vinden is, dan pas de arbeidsmarkt op. Dat scheelt veel mensen een dure omscholing en een jaar spijt. Weet je niet waar je betekenis vandaan komt, kijk dan eerst naar je drijfveren of gebruik het ikigai-model om je talenten, je interesses en de vraag uit de markt naast elkaar te leggen.

En als je toch overstapt: doe het met open ogen. Weeg de voors en tegens van de nieuwe baan af tegen wat je opgeeft, en oefen alvast met grenzen stellen. Die vaardigheid heb je in betekenisvol werk harder nodig dan elders.

De afweging maken

Betekenisvol werk is geen categorie banen maar een oordeel dat jij velt, en dat oordeel is niet af te leiden uit de sector, de missie of het aanzien van het beroep. Wat je vooraf wél kunt vaststellen: of de organisatie haar doel kan onderbouwen met keuzes in plaats van kernwaarden, hoeveel emotionele belasting het werk met zich meebrengt, en of er iemand is bij wie je terechtkunt als de betekenis wegvalt.

Die 3 dingen kosten één gesprek om uit te zoeken. Ze uitzoeken nadat je hebt getekend, kost een stuk meer.