Werken in het onderwijs zonder diploma: dit zijn je opties

Het lerarentekort in Nederland groeit al jaren. Scholen zoeken actief naar mensen die de overstap naar het onderwijs willen maken, ook als je geen onderwijsdiploma hebt. Of je nu hbo-opgeleid bent en via zij-instroom voor de klas wilt, of zonder diploma als onderwijsassistent wilt beginnen: er zijn meer routes dan je denkt. In dit artikel lees je welke mogelijkheden er per sector zijn, wat de eisen zijn en hoe je concreet aan de slag gaat.

Zij-instroom: de route voor hbo- en wo-opgeleiden

Zij-instroom is de meest bekende route voor mensen die vanuit een ander beroep het onderwijs in willen. Je hebt een afgeronde hbo- of wo-opleiding nodig, maar die hoeft niet in het onderwijs te zijn. Een ingenieur kan wiskundedocent worden, een journalist kan Nederlands gaan geven, een verpleegkundige kan biologie doceren.

Hoe werkt het traject?

Het zij-instroomtraject bestaat uit een combinatie van werken en leren. Je krijgt een betaalde aanstelling bij een school en volgt tegelijkertijd een verkorte lerarenopleiding. Het traject duurt maximaal 2 jaar.

De stappen:

• Geschiktheidsonderzoek. Je begint met een assessment bij een lerarenopleiding. Daarin wordt gekeken of je voldoende vakkennis en didactisch potentieel hebt om voor de klas te staan.
• Aanstelling bij een school. Als je geschikt wordt bevonden, zoek je een school die je als zij-instromer wil aannemen. Veel scholen werven actief zij-instromers vanwege het lerarentekort.
• Opleiding en begeleiding. Tijdens je aanstelling volg je een verkort opleidingsprogramma en krijg je een coach of mentor op school. Na afronding heb je een volledige lesbevoegdheid.
• Subsidie. Scholen kunnen een subsidie aanvragen voor zij-instromers. Dit dekt een deel van de opleidings- en begeleidingskosten. Meer informatie vind je op rijksoverheid.nl.

Wil je een cv maken voor je zij-instroomtraject? Bekijk het cv voorbeeld zij-instromer.

Basisonderwijs zonder pabo-diploma

Voor het basisonderwijs geldt dat je een pabo-diploma nodig hebt om zelfstandig voor de klas te staan. Maar er zijn verkorte routes en alternatieve functies.

• Verkorte pabo. Als je al een hbo-diploma hebt, kun je de pabo in 2 tot 3 jaar afronden in plaats van 4. Sommige hogescholen bieden een deeltijdvariant aan die je naast een baan kunt volgen.
• Zij-instroom basisonderwijs. Met een afgeronde hbo- of wo-opleiding kun je via het zij-instroomtraject in maximaal 2 jaar je pabo-bevoegdheid halen terwijl je al lesgeeft.
• Onderwijsassistent. Op een basisschool kun je als onderwijsassistent aan de slag. Je ondersteunt de leerkracht, begeleidt kleine groepjes leerlingen en helpt bij praktische taken. Hiervoor heb je geen pabo-diploma nodig (zie de sectie hieronder).
• Leraarondersteuner. Een stap tussen onderwijsassistent en leerkracht. Je mag onder verantwoordelijkheid van een bevoegde leerkracht zelfstandig lesgeven aan een groep. Hiervoor heb je een hbo-diploma onderwijsondersteuner nodig.

Bekijk ook de sollicitatiebrief leraar basisschool en het sollicitatiegesprek onderwijs voor verdere voorbereiding.

Voortgezet onderwijs zonder lesbevoegdheid

In het voortgezet onderwijs (middelbare school) heb je een lesbevoegdheid nodig. Er zijn tweedegraads en eerstegraads bevoegdheden.

• Tweedegraads bevoegdheid. Hiermee mag je lesgeven in de onderbouw van havo/vwo en in het hele vmbo. Je haalt deze via een 4-jarige hbo-lerarenopleiding (voltijd of deeltijd) of via zij-instroom.
• Eerstegraads bevoegdheid. Hiermee mag je in alle klassen van havo en vwo lesgeven. Je hebt een universitaire lerarenopleiding nodig of een masteropleiding na je tweedegraads bevoegdheid.
• Kopopleiding. Als je al een hbo-diploma hebt in een verwant vakgebied, kun je een eenjarige kopopleiding volgen om je tweedegraads bevoegdheid te halen.
• Zij-instroom voortgezet onderwijs. Net als in het basisonderwijs kun je met een relevante hbo- of wo-opleiding via zij-instroom je bevoegdheid halen terwijl je al lesgeeft.

Andere functies op een middelbare school waarvoor je geen lesbevoegdheid nodig hebt: technisch onderwijsassistent, examentrainer, surveillant en huiswerkbegeleider.

Bekijk het cv voorbeeld docent voortgezet onderwijs of de sollicitatiebrief leraar.

Mbo zonder onderwijsdiploma

Het mbo is de sector waar vakervaring het zwaarst weegt. Als je jarenlange werkervaring hebt in een specifiek vakgebied, kun je als docent aan de slag op een mbo-school, vaak zonder dat je al een lesbevoegdheid hebt.

De meeste mbo-scholen vragen wel dat je binnen een afgesproken termijn je pedagogisch-didactisch getuigschrift (PDG) haalt. Dit is een opleiding die je naast je werk kunt volgen en die zich richt op lesgeven en begeleiden. De duur varieert van 1 tot 2 jaar.

Wat je nodig hebt voor het mbo:

• Vakinhoudelijke expertise. Een afgeronde opleiding of aantoonbare werkervaring in het vakgebied waarin je wilt lesgeven.
• Bereidheid om het PDG te halen. De meeste scholen nemen je aan onder de voorwaarde dat je binnen 2 jaar je pedagogisch-didactisch getuigschrift haalt.
• Affiniteit met jongeren. Mbo-studenten zijn tussen de 16 en 25 jaar. De combinatie van vakkennis en het vermogen om die over te brengen op jonge mensen is wat mbo-scholen zoeken.

Bekijk het cv voorbeeld docent mbo voor inspiratie.

Onderwijsassistent: de laagdrempeligste route

Als je in het onderwijs wilt werken maar geen hbo- of wo-diploma hebt, is onderwijsassistent een goede instap. Je ondersteunt de leerkracht bij lesactiviteiten, begeleidt leerlingen individueel of in kleine groepjes en helpt bij praktische zaken in de klas.

Wat heb je nodig?

De meeste scholen vragen minimaal een mbo-4 diploma Onderwijsassistent. Sommige scholen nemen ook mensen aan met een ander mbo-diploma en relevante ervaring met kinderen of jongeren, bijvoorbeeld vanuit de kinderopvang, sport of jeugdzorg.

Zonder diploma kun je bij sommige scholen starten als vrijwilliger of stagiair om ervaring op te doen. Van daaruit kun je doorstromen naar een betaalde functie, eventueel terwijl je de mbo-opleiding Onderwijsassistent volgt via een bbl-traject (werken en leren).

Salaris onderwijsassistent

Een onderwijsassistent valt onder de CAO Primair Onderwijs (schaal 4-5) of CAO Voortgezet Onderwijs (schaal 4-5). Het bruto maandsalaris ligt tussen de 2.100 en 2.800 euro bij een fulltime aanstelling, afhankelijk van ervaring en schaal.

Bekijk het cv voorbeeld onderwijsassistent en de sollicitatiebrief onderwijsassistent.

Andere functies zonder diploma

Naast de hierboven genoemde routes zijn er functies in en rond het onderwijs waarvoor je geen specifiek onderwijsdiploma nodig hebt:

• Surveillant. Je houdt toezicht tijdens pauzes, toetsen of examens. Geen diploma vereist, maar het is vaak een bijbaan.
• Huiswerkbegeleider. Je helpt leerlingen na schooltijd met hun huiswerk. Vakinhoudelijke kennis is belangrijk, maar een lesbevoegdheid is niet nodig. Veel huiswerkbegeleidingsinstituten werven studenten en pas-afgestudeerden.
• Pedagogisch medewerker BSO. Op de buitenschoolse opvang werk je met kinderen van 4 tot 12 jaar. Je hebt een mbo-3 of mbo-4 diploma in een pedagogische richting nodig, of je kunt via een bbl-traject starten.
• Instructeur praktijkonderwijs. Op scholen voor praktijkonderwijs kun je als instructeur werken als je vakervaring hebt in een specifiek ambacht of beroep.

Eerste stappen: hoe begin je?

Wil je de overstap maken naar het onderwijs? Dit zijn concrete acties die je kunt nemen:

• Oriënteer je op de sector. Bepaal of je in het basisonderwijs, voortgezet onderwijs of mbo wilt werken. Elke sector heeft andere eisen en trajecten.
• Check je vooropleiding. Met een hbo- of wo-diploma kom je in aanmerking voor zij-instroom. Met een mbo-diploma kun je als onderwijsassistent beginnen of de hbo-lerarenopleiding starten.
• Neem contact op met een lerarenopleiding. Hogescholen en universiteiten kunnen je vertellen welk traject bij jouw achtergrond past. Veel bieden gratis oriëntatiegesprekken aan.
• Zoek een school. Kijk op vacaturesites zoals meesterbaan.nl of neem rechtstreeks contact op met scholen in je regio. Het lerarentekort maakt dat veel scholen openstaan voor zij-instromers en onbevoegde krachten.
• Bereid je sollicitatie voor. Bekijk het artikel over vaardigheden voor leraren en schrijf een motivatiebrief voor een carrièreswitch waarin je uitlegt waarom je de overstap wilt maken.

Wil je meer lezen over omscholen? Bekijk het artikel over omscholen of lees over werken zonder diploma in het algemeen.