Impostor syndrome: waar komt het vandaan en hoe kom je er vanaf?

Twijfel je weleens of je jouw succes verdiend hebt? Of je wel goed genoeg bent voor je baan? Denk je dat je stiekem niet zo slim bent als mensen denken? Dan heb je waarschijnlijk last van het impostor syndrome. Hieronder lees je alles over impostor syndrome, wat de oorzaken zijn en wat je er zelf aan kunt doen.

Wat is impostor syndrome?

Impostor syndrome is het idee dat je je prestaties niet echt verdient—alsof je elk moment ‘door de mand’ kan vallen, omdat je jezelf minder slim of getalenteerd vindt dan je omgeving. Het wordt gekenmerkt door de angst om plotseling ontmaskerd te worden als een oplichter, oftewel een impostor.

Het Engelse woordenboek Merriam-Webster omschrijft een impostor als one that assumes false identity or title for the purpose of deception. Vrij vertaald: iemand die een valse identiteit of titel aanneemt om anderen te kunnen bedriegen. Je kunt het ook spellen als imposter syndrome.

In Nederland hebben we er veel verschillende termen voor bedacht. Denk aan bedriegerscomplex en doen-alsof-syndroom. Je kunt het ook letterlijk naar het Nederlands vertalen als oplichterssyndroom. We gebruiken in de praktijk meestal de Engelse term, of de verengelste term impostersyndroom.

Wat zijn de symptomen van het impostor syndrome?

Wie last heeft van het syndroom, lijdt aan zelfonderschatting. Je hebt een vertekend beeld van je eigen kunnen, wat niet aansluit bij wat andere mensen van je denken. Vaak denk je ook dat die anderen niet eerlijk tegen je zijn als ze je complimenten geven.

Het is het tegenovergestelde van zelfoverschatting of bewust bluffen over je kunnen. Dit zijn de kenmerken van impostor syndrome:

• Je schrijft je successen eerder toe aan geluk, dan aan je eigen kunnen
• Je bent bang dat je te hoge verwachtingen van jezelf hebt geschept
• Je stelt hoge eisen aan jezelf
• Je denkt dat mensen stiekem over je praten
• Je denkt snel “dat kan ik niet” als je iets nieuws moet doen
• Mensen zeggen dat je niet zo streng voor jezelf moet zijn
• Mensen omschrijven je als slim, maar je vindt zelf dat het wel meevalt
• Je hebt de neiging om jezelf een lage beoordeling te geven
• Je trekt kritiek of negatieve feedback snel persoonlijk aan
• Je hebt constant het gevoel dat je je moet bewijzen
• Doet (onbewust) aan zelfsabotage
• Je ligt ’s nachts vaak te piekeren over wat mensen van je vinden

Impostor syndrome hangt ook nauw samen met perfectionisme en een gebrek aan zelfvertrouwen.

Mensen kunnen op alle vlakken van hun leven impostor syndrome ervaren. Zo kun je er ook last van hebben in je relatie, of geloven dat je niet ziek genoeg bent om zorg te krijgen.

De oorzaken van impostor syndrome

Achter impostor syndrome zitten veel complexe psychologische oorzaken. Bij iedereen zullen er andere redenen zijn waarom het moeilijk is om in zichzelf te geloven.

Er zijn een aantal redenen aan te wijzen waarom iemand het syndroom kan ontwikkelen:

• Laag zelfvertrouwen
• Perfectionisme
• Slechte ervaringen uit je jeugd, zoals pesten of strenge ouders
• In het verleden vaak slecht beoordeeld zijn
• Een vertekend beeld van hoe succes eruit ziet

Waarom hebben vrouwen vaker impostor syndrome?

Het zogenaamde impostor fenomeen werd voor het eerst in 1978 door twee psychologen omschreven. Ze interviewden vrouwen die op hoge posities zaten en ontdekten een patroon: bijna alle vrouwen bagatelliseerden hun eigen prestaties en hadden de angst dat andere mensen plotseling zouden ontdekken dat ze hun positie niet verdienden.

Het werd dus voor het eerst vastgesteld bij vrouwen, betekent niet dat mannen er geen last van hebben. Het is op veel plekken taboe voor mannen om te praten over hun onzekerheden, dus het is moeilijk te meten.

Toch zijn er wel veel studies die erop lijken te wijzen dat vrouwen zichzelf vaker onderschatten. Zo is het bekend dat vrouwen de neiging hebben om alleen te solliciteren als ze aan 100% van de functie-eisen voldoen, terwijl mannen het al proberen bij 60%.

De oorzaak hiervoor ligt er waarschijnlijk bij dat vrouwen nog niet zo lang mogen studeren en werken. Het is nog altijd minder vanzelfsprekend dat vrouwen op hoge posities komen, ook al zit er vooruitgang in.

Vaak zien we nog dat mensen denigrerende opmerkingen maken over deze vrouwen, dat ze bijvoorbeeld alleen door hun uiterlijk of familieconnecties hun baan hebben gekregen. Dat helpt niet voor het zelfvertrouwen van deze vrouwen.

Hoe kom je van impostor syndrome af?

Of je nou man of vrouw bent, op een hoge of lage positie zit, iedereen kan last hebben van de angst om niet goed genoeg te zijn. Vaak gaan de oorzaken helemaal terug tot aan je opvoeding, dus het is lastig om er zomaar vanaf te komen. Toch kun je dingen doen om jezelf eraan te herinneren dat je wel degelijk je baan verdient:

1. Herken irrationele gedachten

De eerste stap om van impostor syndroom af te komen, is om te herkennen dat je het doet. Maar hoe weet je of wat je denkt onrealistisch is?

Vaak zit dat in de overdrijving: je bent bang voor ontslag, sociale uitsluiting, het afnemen van je diploma’s, enzovoort. Dat zijn extreme gevolgen die niet zo snel gebeuren als je één foutje maakt.

Als je zo’n gedachte hebt, sta daar dan even bij stil en probeer rationeel te bekijken wat de echte gevolgen zijn.

2. Vier je eigen prestaties

Bekijk eens goed je diploma’s en je cv. Probeer terug te denken aan hoe je deze prestaties gekregen hebt. Je hebt er toch wel gewoon hard voor gewerkt?

En als je dat moeilijk om te geloven vindt, kijk dan eens bewust naar wat je op dit moment goed doet. Als je goed presteert, sta er dan even goed bij stil en vier het. Dan herinner je jezelf eraan dat je wel degelijk goed genoeg bent.

3. Leer “goed genoeg” te accepteren

Ook als je niet constant topprestaties levert, is het oké. Goed genoeg is precies wat er van je gevraagd wordt. Als je een perfectionist bent, is het moeilijk om deze knop om te zetten, maar het geeft je veel mentale rust als het eenmaal lukt. Bekijk deze video van The School of Life om meer te leren over deze mindset:

Kijk ook eens om je heen. Wat vind je van de prestaties van je collega’s? Wat zijn de gevolgen als ze middelmatig presteren? Waarschijnlijk zul je ontdekken dat het allemaal niet zoveel uitmaakt. Als je dat besef hebt, zul je minder hoge eisen aan jezelf stellen en minder bang zijn om fouten te maken.

Contra-intuïtieve oplossing voor Oplichterssyndroom

In onderstaande video van The Art of Accomplishment bespreken Joe Hudson en Brett Kistler het fenomeen impostor syndrome. Hun boodschap: iedereen is tot op zekere hoogte een impostor zodra je iets doet dat nieuw, spannend of betekenisvol is. Als je groeit of iets nieuws probeert, weet je per definitie niet alles — en dat is juist een teken dat je op de goede weg bent.

Belangrijkste inzichten:

• Iedereen doet maar wat. Zelfs succesvolle mensen als Elon Musk of Steve Jobs hadden geen handleiding toen ze begonnen. Wie iets nieuws creëert, werkt op de grens van het onbekende.
• Impostor-syndroom komt voort uit schaamte. Veel mensen leerden in hun jeugd dat ze pas liefde of waardering verdienen als ze presteren. Dat maakt dat we onszelf pas goed genoeg voelen als we iets “waardigs” doen.
• Je voelt je een bedrieger als je niet jezelf bent. Impostor syndrome betekent vaak dat je probeert te voldoen aan een beeld of rol die niet echt van jou is. Zodra je jezelf toestaat om gewoon “jezelf” te zijn, verdwijnt dat gevoel.
• Kwetsbaarheid is het tegengif. Door open te zijn over wat je nog niet weet, ontstaat verbinding in plaats van schaamte. Het maakt je menselijk en geloofwaardig, vooral in leiderschap.
• Dienstbaarheid verdrijft twijfel. Zodra je stopt met denken over jezelf (“Ben ik wel goed genoeg?”) en focust op hoe je anderen kunt helpen, verdwijnt de twijfel.
• Verwar zelfreflectie niet met arrogantie. Waar arrogantie draait om jezelf centraal stellen, gaat echte nederigheid over minder denken aan jezelf, niet slechter denken over jezelf.
• Echte zelfkennis bouwt vertrouwen. Zelfvertrouwen komt niet door competentie, maar door verbinding met je eigen essentie — weten wie je bent, ook als iets mislukt.

Accepteer dat je een impostor bent wanneer je iets nieuws doet. Wees open over wat je niet weet, vraag om hulp, en richt je op dienstbaarheid in plaats van zelfbescherming. Daardoor verdwijnt het gevoel van onechtheid vanzelf en ontstaat authentiek leiderschap.